HET BALTISCHE GEBIED


In 1913 verschenen in tsaristisch Rusland de laatste postwaardestukken. De aanleiding was feestelijk: 300 jaar Romanov dynastie. Een jaar later brak de eerste wereldoorlog uit en in 1915 werd het Baltische gebied ten zuiden van Riga bezet door Duitse troepen en met de Romanovs liep het ook niet best af.

ru13.gif
Afb. 13 Postwaardestuk van 3 kop. met de afbeelding van tsaar Alexander III, verzonden van cz06.gif / Jelgava naar Sint Petersburg, 1913.

Tijdens de Duitse bezetting van het Baltische gebied (1915-1918), het zgn. Postgebiet des Oberbefehlshabers Ost, bestond het grootste deel van de post uit portvrije, per veldpost verzonden briefkaarten van Duitse militairen en uit Duitse postwaardestukken van het type Germania met opdruk Postgebiet / Ob.Ost.
De ansichtkaarten bieden ook nu weer diverse mogelijkheden binnen een posthistorische verzameling (afb.14). Mijn eigen collectie Ober.Ost heb ik opgezet volgens de plaatsen met de Duits postkantoor; de inleidende tekst wordt geשּׁustreerd met een ansichtkaart. Veldpostkaarten moesten ter verantwoording van het portvrijdom een dienst- of onderdeelstempel dragen. (afb. 15).

ru14.gif
Afb. 14 Ansichtkaart "Deutsche Artillerie in den Strassen Libaus", opname van "Hoffotograaf K?9;ewindt, K?sberg i.Pr.".

ru15.gif
Afb. 15 1917, portvrije briefkaart van "Libau" naar Steyerberg bij Hannover, met dienststempel Lehrkursus f?izier-Aspiranten Libau * I. Bataillon.
Aan de geheimhouding van de plaats van verzending werd kennelijk niet al te veel aandacht meer besteed.

Gedurende de Duitse bezetting werden 3 postwaardestukken uitgegeven, strikt afhankelijk van de posttarieven: 5, 7 ? en 10 Pfg.
De opmars van de Duitse troepen verliep in de jaren 1915-1918 in drie fasen. Als gevolg zijn de drie postwaardestukken wel of niet en meer of minder gebruikt op het grondgebied van Litouwen, Letland of Estland.
De kaart van 5 Pfg. bijvoorbeeld komt gebruikt zonder bijfrankering in Riga en ten noorden van Riga niet voor vanwege de portoverhoging naar 7 ? Pfg. op 1 augustus 1916. De kaart van 10 Pfg. daarentegen werd in het hele gebied gebruikt, maar is lastig te vinden omdat pas op 1 oktober 1918 de tariefsverhoging plaatsvond.

ru16.gif
Afb. 16 Postwaardestuk van 10 Pfg. met opdruk Postgebiet / Ob.Ost van RIGA naar Breslau, 26 oktober 1918.
Gecensureerd in zowel Riga als K?sberg.

Na de nederlaag aan het westelijke front moesten de Duitse troepen zich ook terugtrekken uit het Baltische gebied. Estland, Letland en Litouwen hadden hun onafhankelijkheid uitgeroepen, maar die werd bedreigd door vanuit Rusland oprukkende bolsjewistische eenheden. In de door hen bezette gebieden gold vanaf 1 januari 1919 algehele portvrijdom voor kaarten en brieven tot 15 gram (afb.17).

ru17.gif
Afb.17 Portvrije briefkaart van ZEHSIS naar ZESWAINE, 30 apr. ? 3 mei 1919.
De dagtekeningstempels zijn vervaardigd uit Russische stempels uit de tsaristische tijd. De plaatsnamen zijn geschreven in de oude Letse spelling, met de hervorming van 1921 veranderde de schrijfwijze in C糩s en Cesvaine.

De onafhankelijkheid was natuurlijk een uitgelezen aanleiding om nationalistische ansicht-kaarten uit te geven. De firma J. Reeksts verzorgde een fraaie serie met Letse symboliek; een van de ontwerpers was Ansis Clis die ook de eerste Letse zegel ontwierp. Worden op de zegels korenaren door de opkomende zon omgeven, op de kaart verwarmt de zon de nationale boom, de eik (afb.18).

ru18.gif
Afb. 18.

In de nieuwe, onafhankelijke Baltische landen hadden de postadministraties met grote moeilijkheden te kampen bij het opzetten van een eigen postdienst. Door de oorlogen en de belabberde economische situatie ontbrak het aan zo ongeveer alles en was men aanvankelijk genoodzaakt zich te behelpen met stempels, papier en formulieren die waren achterbleven uit voorafgaande perioden (afb. 19 en 20).

ru19.gif
Afb. 19 Russisch postwaardestuk uit de Kerenskiperiode (Michelnr. P29), gebruikt voor een portvrije kerkelijke briefkaart van WALMEERA naa r STRENTSCHI, 3-4 mei 1921.

expo/kaarten/ru20.gif
Afb. 20 Russisch briefkaartformulier met offici묥 Letse opdruk PASTA KARTE ? CARTE POSTALE, van MAHLPILS naar Riga, 12 april 1921.

V󳲠de uitgifte van postwaardestukken brachten de Letse posterijen briefkaartformulieren uit. Opvallend is het provisorische Letse staatswapen linksboven en de gemarkeerde ruimte voor de postzegel rechtsboven. De tekst in het vakje luidt: Markas uslipi- / naschanai (afb.21).
ru21.gif
Afb. 21 Briefkaartformulier, portvrij verzonden van AUMEISTERE naar Smiltene, 29 jan. 1922.

In 1921 en 1922 verzorgde de Letse post zelfs een gelegenheidsbriefkaartformulier om aandacht te vestigen op de grote tentoonstellingen die in Riga werden georganiseerd.
Door het vignet en de gebruikte hel rode inkt zien de kaarten er zeer sprekend uit. De tekst in het postzegelvakje rechtsboven was inmiddels aangepast aan de nieuwe spelling: Markas uzlipi- / na?anai (afb. 22).

ru22.gif
Afb. 22 Gelegenheidsbriefkaartformulier, portvrij verzonden van RIGA naar ZEHSIS, 20 apr. 1922.

De eerste postwaardestukken verschenen in Letland in 1923. Tot 1939 werden in totaal elf briefkaarten met een ingedrukt landswapen uitgeven, meestal paarsgewijs voor binnen- en buitenlands gebruik en in verband met tariefsverhogingen. In 1927 werd het formaat vergroot en in 1938-1939 veranderde de opmaak.
De aanmaak van postwaardestukken liep een aantal malen achter de tariefsverhogingen aan, zodat er moest worden bijgefrankeerd. Dit gebeurde ook door de post bij de verkoop van kaarten met een te lage frankeerwaarde. De zegels werden onder het zegelbeeld op de kaart geplakt om het opschrift van de kaart onbedekt te laten. Particulieren plakten de zegels nogal eens naast het zegelbeeld (afb.23). Door deze handelwijzen kan een verzameling postwaaardestukken flink uitgebreid worden.

ru23.gif
Afb. 23 Postwaardestuk van 12 santimu voor buitenlandse correspondentie, door de post bijgefrankeerd tot 15 santimu i.v.m. de tariefsverhoging van 1 februari 1925 . Verzonden van RIGA naar Duitsland, 7 jan. 1927.

In Letland genoten veel instanties en organisaties portvrijdom. De overheid, in al zijn geledingen, maakte veel gebruik van kaarten voor het doen van mededelingen of het inwinnen van informatie. Toch zijn dienstkaarten niet al te gemakkelijk te vinden, de ontvangers gooiden ze waarschijnlijk gewoon weg. Het voorbeeld hieronder, een geשּׁustreerde briefkaart van de Letse spoorwegen (Latvijas Valsts Dzelzceli) is echter wel heel fraai (afb. 24).
ru24.gif
Afb. 24

ru25.gif

Afb. 25 Op de achterzijde meldt het station van Tornakalns de geadresseerde de aankomst van 61 kg aardappelen (kartupe響 uit Dzelzava. RIGA, 5 maart 1938.

Zowel bedrijven als particuliere organisaties, gebruikten hun brief- of drukwerkkaarten als "visitekaartje" (afb. 26 en 27).
ru26.gif
Afb. 26 Briefkaartformulier van het Letse bijbelgenootschap van VALMIERA naar Smiltene, 20 aug. 1940.
Gefrankeerd als briefkaart.
ru27.gif
Afb. 27 Drukwerkkaart van de firma KⲬis Lielaucs (Karel Grotebeer) van RIGA naar Valmiera, 20 okt. 1938.
Gefrankeerd als drukwerk.

De twee kaarten hierboven tonen het tariefsverschil tussen de briefkaart met een geschreven tekst, 10 santimu, en een gedrukte kaart tegen drukwerktarief, 3 santimi.
Een bijzonder voorbeeld laat zien dat er, slim gebruik makend van de mogelijkheden, voor een bescheiden bedrag een flink aantal zwaarwichtige of juist lichtvoetige teksten verzonden kon worden. De Literⴻras Pastkarte bracht de lezer ter gelegenheid van het nieuwe jaar 14 pagina's gedichten (afb. 28).
ru28.gif
Afb. 28 Briefkaartboekje, nr. 7 uit een serie, verzonden van ZONEPE naar Kraslava, 1 januari 1938.

In 1940 belandden de Baltische landen tussen aambeeld en hamer. Na de sovjet bezetting van 1940-1941 volgde de Duitse van 1941 tot 1944/45. De oorlogsperiode bracht filatelistisch zowel kleine aanpassingen als grote veranderingen, ook bij het gebruik van briefkaarten.
Ter illustratie (slechts) vier voorbeelden.

ru29.gif
Afb. 29 Briefkaartformulier tegen drukwerktarief verzonden in RIGA, 14 nov. 1940. De afzender heeft in het opschrift van de kaart de landsnaam aangepast aan de nieuwe staatkundige situatie: L.P.S.R. staat voor Letse socialistische sovjet-republiek.

ru30.gif
Afb. 30 Postwaardestuk van 20 kop. van de Sovjet Unie gebruikt in Letland. Verzonden van cz07.gif / RIGA naar LIEPAJA, 18-19 april 1941.

ru31.gif
Afb. 31 Tweetalige drukwerkbriefkaart van de Grundst?ellschaft Lettland, verzonden in R·A tegen lokaal briefkaarttarief, 15 aug. 1944.
Het lokaaltarief van 5 Pfg. werd ingevoerd op 1 juli 1943, daarvoor kostte een lokale kaart evenveel als een binnenlandse, nl. 6 Pfg. Fraai voorbeeld van een 5 Pfg. enkelfrankering.

ru32.gif
Afb.32 Ansichtkaart van RIGA naar Duitsland, 27 april 1942.
Het verzenden van ansichtkaarten was verboden, omdat tussen de papierlagen waaruit de kaart was opgebouwd wel eens verboden boodschappen zouden kunnen worden meegestuurd. Dus: Zur?a unzul䳳ig.

Maakten de Baltische gouvernementen voor de eerste wereldoorlog deel uit van tsaristisch Rusland, na de tweede wereldoorlog werden de Baltische staten als sovjetrepublieken opgenomen in de Sovjet Unie. Posthistorisch een "vergeten" periode, maar wel 驮 met volop interessante mogelijkheden en op dit vlak vergelijkbaar met de tijd voor 1915. Het gebruik van sovjet poststukken in de Baltische republieken is daarvan een voorbeeld (afb.33).
ru33.gif
Afb.33 Sovjet postwaardestuk van 25 kop. in 1957 verzonden van BALVI / cz08.gif naar NICA / cz09.gif in de Letse sovjetrepubliek.

Hiermee is de cirkel zo goed als rond. In de huidige onafhankelijke Baltische staten worden nog wel briefkaarten gebruikt, bv. om massaal antwoord- of aanvraagstrookjes in te zenden bij prijsvragen of verlotingen. Maar het zijn de laatste stuiptrekkingen van een boeiend, maar uitstervend poststuk.

Dit artikel is gebaseerd op de lezing die ik hield op onze bijeenkomst van 31 maart 2001.
Door de aard van mijn eigen collectie ligt de nadruk op het gebruik van briefkaarten in Letland. Veel van de tekst is transponeerbaar naar Estland en Litouwen en de ware liefhebbers van deze landen kunnen de bijzonderheden ervan zelf toevoegen, met charme hoop ik.

Literatuur:
Lit. 1 Michel catalogus Ganzsachen Ost Europa. Momenteel niet leverbaar.
Lit. 2 A. Epstein: "Briefkaartformulieren van het post- en telegraafdistrikt Riga", in Het Baltische gebied, nr. 33, dec.1998.
Leon Nebenzahl: "Es muss nicht immer ein Wertstempel sein" (Russlands Postkarten-Formulare von 1872 bis 1926), Hamburg, 1994.
Lit. 3 R.W. van Wijnen: "Bedrukte Russische postwaardestukken gebruikt in het latere Letland", in Het Baltische Gebied, nr. 36, juli 2000.
Lit. 4 R.W. van Wijnen: "De (Rode) Letse geweerschutters, 1915-1917" in Het Baltische Gebied, nr. 22, juli 1993.


aniforwd.gifvolgende pagina