EXPOSITIE


blueball.gifDe groeten uit...... of De Charme van briefkaarten / Ruud W. van Wijnen [HBG 38]


blueball.gif'Bildseitig' gefrankeerde ansichtkaarten uit het Baltische Gebied / Jan Kaptein


De groeten uit ..
of De charme van briefkaarten.

Ruud W. van Wijnen.
ru01.gif
Afb. 1. Gr?s Mitau. Vroege lithografische ansichtkaart, 1896.

Inleiding.
We sturen elkaar steeds minder een kaartje. We bellen, faxen of e-mailen elkaar tegenwoordig. Alleen rond de jaarwisseling sturen we elkaar kaartjes met de beste wensen en vanaf onze vakantiebestemming laten we anderen graag weten dat het goed met ons gaat. Steeds minder kaarten dus en dat is jammer, want voor filatelisten hebben ze zo hun charme.
In dit artikel wil ik daarover iets vertellen en tevens relaties leggen met de postgeschiedenis.

Kaarten en kaarten. Er zijn heel wat soorten kaarten. Kenmerkend is natuurlijk dat er geen envelop om zit en dat daardoor "iedereen" kan lezen wat erop staat. Daarover straks meer. Het meest gebruikte woord is "briefkaart", een verzamelbegrip dat eigenlijk alleen slaat op kaarten met een ingedrukte postzegel. H鴠woord daarvoor is postwaardestuk (afb.2).

ru02.gif
Afb.2 1881. Russisch postwaardestuk(Mi. P5) van cz02.gif Liepaja naar Rostock


Moet de afzender zelf een zegel plakken, dan hebben we het over een briefkaartformulier (afb.3). Over het algemeen schrijft de afzender zijn boodschap op de kaart en verstuurt die tegen een gereduceerd tarief. Wil de afzender veel dezelfde kaarten verzenden dan kan hij die laten bedrukken. Dat bespaart niet alleen schrijfwerk, ook verandert zijn kaart daardoor in "drukwerk" en daarvan kost de verzending over het algemeen nog minder. Je kunt in dit geval spreken van een drukwerkkaart.
ru03.gif
Afb. 3 Briefkaartformulier uitgegeven door het Post- en telegraafdistrict Riga, via veldpostkantoor 158 verzonden naar cz03.gif Limbazi, 1916.

Dan is er ook nog de ansichtkaart. De zieke wordt beterschap gewenst, de vakantieganger laat weten waar die uithangt en de jarige leve nog lang. Als de afzender daarbij in enkele woorden de groeten doet, kunnen ook deze kaarten tegen het laagste tarief verzonden worden. Zelf gebruik ik voor deze kaarten bij voorkeur de term wenskaart. Ansichtkaart gebruik ik dan alleen voor kaarten met afbeeldingen van steden, dorpen en landschappen.
Deze verduidelijking geef ik niet alleen omwille van een zuiver taalgebruik, maar tevens omdat er sprake is van twee categorie뮠post met eigen tarieven.

Een stukje geschiedenis.
Eeuwenlang verstuurden kooplui, edelen, bestuurders en andere gezagsdragers hun brieven goed verpakt. Het briefgeheim werd letterlijk bezegeld, lakstempels zorgden er voor dat hun post onderweg niet door ongenode lieden werd gelezen. Later in de geschiedenis zorgde de envelop voor een passende bescherming. De idee voor een "open" postwaardestuk stuitte aanvankelijk op bezwaren van fatsoensaard: de afzender zou eens, voor iedereen leesbare, schunnige of anderszins onbetamelijke mededelingen kunnen verzenden. Maar in 1869 kwam het er in Oostenrijk-Hongarije toch van, Rusland volgde in 1872 met de eerste cz01.gif, de Open Brief. In een voetnoot vermeldde de postadministratie niet aansprakelijk te zijn voor hetgeen de afzender schreef?

Tot aan de eerste wereldoorlog verschenen in Rusland 28 postwaardestukken (lit.1). Die bijeen brengen met stempels van plaatsen in de Baltische gouvernementen biedt diverse mogelijkheden voor een mooie collectie.
Kaarten sloegen als correspondentiemiddel aan: ze waren goedkoper dan een brief en door de beperkte ruimte kon de afzender het korter en informeler houden. Bovendien kwamen er aan het einde van de 19de eeuw steeds meer mensen die konden lezen en schrijven.
Heel lang hield de Russische overheid de productie van briefkaarten in de vorm van postwaardestukken in eigen hand. Pas in 1894 werden, onder voorwaarden met betrekking tot grootte, papier en opmaak, private kaarten toegestaan. Vanaf dat moment kwamen ook in Rusland ansicht- en wenskaarten op de markt (afb.1). Drie jaar later, in 1897, kregen de afzonderlijke postdistricten in Rusland de bevoegdheid offici묥 briefkaartformulieren uit te geven. Tijdens de eerste wereldoorlog werden ze veel gebruikt door Russische militairen die portvrijdom genoten en door de betrekkelijk eenvoudige productiewijze kon aan de grote vraag worden voldaan (lit.2).

Precies een eeuw geleden, in 1901, vond in Riga een grote Jubileumtentoonstelling plaats. Daarvoor werden speciale ansichtkaarten uitgegeven en ook de sigaren-, tabak- en papirosfabriek A.G. Ruhtenberg vestigde op deze, zeer fraaie, manier aandacht op zijn paviljoen (afb.4).
ru04.gif
Een directe verbinding met de filatelie vormt het gelegenheidsstempel cz04.gif dat tijdens de tentoonstelling in gebruik was. Het is uniek omdat het het enige Russische gelegenheidsstempel van voor de revolutie is (afb.5).

ru05.gif
Het opschrift cz01.gif bleef tot 1908 verplicht, daarna kwam cz05.gif (Postkaart) in gebruik.

Briefkaarten waren dus populair, ook bij firma's en organisaties met veel gelijksoortige correspondentie. Zo kondigden bijvoorbeeld vertegenwoordigers hun bezoeken vooraf aan bij klanten en plaatsten ze de bestellingen bij de fabriek per briefkaart. Om veel onnodig schrijfwerk te voorkomen werden ook offici묥 postwaardestukken bedrukt (afb. 6 en 7).
Een zoektocht naar dergelijke, in de Baltische gouvernementen gebruikte, postwaardestukken is zeker de moeite waard (lit. 3).
ru06.gif
Afb. 6. Voorzijde van het antwoorddeel van een postwaardestuk met betaald antwoord gericht aan de Kurl䮤ische Oekonomische Gesellschaft in Mitau / Jelgava, 1911.

ru07.gif
Afb .7. Achterzijde: opgave van het landgoed Sturhof in het district Tuckum betreffende de te verwachten oogst in 1911.

Natuurlijk lieten firma's ook hun eigen briefkaartformulieren drukken om veel voorkomende correspondentie af te handelen. De firma Gartman maakte op de voorzijde tevens op fraaie wijze reclame voor zijn cacaoboter (afb.8). De achterzijde was bestemd om ontvangen betalingen te bevestigen en werd voorzien van het daarvoor verplichte belastingzegel (afb.9).
Een interessante combinatie met de, steeds meer in de belangstelling komende, fiscale filatelie.
ru08.gif
Afb. 8.
ru09.gif
Afb. 9.

De teksten of afbeeldingen op ansichtkaarten kunnen goed passen in een posthistorische verzameling. Daarvan twee voorbeelden.

ru10.gif
Afb. 10. September 1905.
In het Duits schrijft een, in verband met de Japans-Russische oorlog gemobiliseerde soldaat, vanaf een station aan de Siberische spoorlijn een kaart naar Riga. Hij heeft het ondermeer over de overvolle treinen met tyfuslijders en 30.000 zieken tussen Charbin en Irkutsk. Donderdag zijn we in Irkutsk. Met hartelijke groeten?..

Al eerder schreven we in ons blad (lit. 4) over de Letse infanterie bataljons die tijdens de eerste wereldoorlog gevormd werden binnen het Russische leger en die wat later in de geschiedenis voor een groot deel overgingen naar de bolsjewisten.

ru11.gif
Afb. 11. Ansichtkaart met een afbeelding van de "Latweeschu Strehlneeku Bataljoni".

ru12.gif
Afb. 12 Adreszijde van de kaart, verzonden van RIGA naar SCHODNJA (9-12 aug. 1916). Onder de adressering is aangegeven dat de kaart door de censor in Petrograd is goedgekeurd .Opmerkelijk is tevens dat ook in het Lets is aangegeven dat het om een briefkaart gaat: Waleja wehstule.

aniforwd.gifvolgende pagina